به گفتهء مورخان قتل شيخ نجم الدّين نتيجهء يك خشم آنى و جرقه‌آساى خوارزمشاه بوده و وى بيدرنگ پس از آن از عمل خويش نادم شد . محمد به نگهبانان ترك خود نيازمند بود و خواه ناخواه مىبايست بكوشد تا با ايشان در صلح و آشتى زندگى كند . لشكريان مزدور تنها نيروى جنگى خوارزمشاه را تشكيل مىدادند . در قرن ششم هجرى ( قرن دوازدهم ميلادى ) بيش از پيش توده‌هاى مردم را همچون نيروى كار مىشمردند و نيروئى مىدانستند كه مى بايد مطيع صرف باشد . كاتب سمرقندى « 1 » داستان لطيفه‌آميز جالب توجهى را دربارهء سلطان سنجر نقل مىكند كه گويا گفته بوده دفاع از توانگران در برابر ايذاء و توهين ناتوانان بيش از دفاع ناتوانان در برابر خودكامگى توانگران ضرورت دارد . توهين به ضعيفان از طرف اقويا جز ظلم چيزى نيست . و حال آنكه توهين باقويا از طرف ضعفا هم ظلم است و هم رسوائى و بدنامى و ننگ . اگر عامهء ناس سر از رقبهء اطاعت پيچند هرج و مرج كامل حكمفرما خواهد شد . « خردان كارهاى بزرگان را مىكنند و بزرگان كارهاى خردان را نتوانند كرد » يعنى مردم عامى و عادى مىخواهند زندگى بزرگان كنند و كسى باقى نمىماند كه كارهاى مردم عادى و عامى را انجام دهد . جالب توجه‌تر از اين نظرى است كه دربارهء « محترفه و برزگران » اظهار شده است « 2 » . در يكى از اسناد رسمى زمان سنجر چنين نوشته شده است : « نه زبان ملوك دانند و نه حفايهء وفاق ولاة شناسندونه شفاق قصاراى كار ايشان ترتيب معاش و تربيت انتعاش زن و فرزندست لاجرم هميشه از ملامت رسته‌اند و بسلامت پيوسته » « 3 » .

--> ( 1 ) - « متون » ، ص 71 . ( 2 ) - « متون » ، ص 30 ( انشاء ) ( 3 ) - همانجا